Metonimia

(też: Zamiennia)
Jak zdać maturę z matematyki na poziomie podstawowym? Z tą książką poradzisz sobie bez problemu. Jeszcze masz czas :-).

Metonimia (gr. metonymía) – figura retoryczna blisko powiązana z metaforą. Polega ona na zastąpieniu nazwy przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w pewnej uchwytnej zależności. Owa zależność jest przeważnie rzeczywista i materialna, nie sięgająca głęboko do pokładów wyobraźni.

Metonimię niekiedy ciężko odróżnić od przenośni. Część źródeł nazywa ją odmianą metafory, część zaś - czymś zupełnie oddzielnym. My posłużymy się definicją znanego językoznawcy, Romana Jakobsona, który postawił metonimię i metaforę w opozycji do siebie, jako dwa komplementarne mechanizmy.

Jak tworzymy metonimię?

Liczba sposobów wydaje się być ograniczona tylko naszą pomysłowością. Oto niektóre z nich:

  1. Podanie przyczyny zamiast skutku i odwrotnie (lubić pędzel Matejki zamiast lubić obrazy Matejki, pot zamiast ciężka praca).
  2. Podanie autora zamiast dzieła (czytać Sienkiewicza zamiast czytać Potop, nudzić się Mickiewiczem zamiast nudzić się trzecią częścią Dziadów).
  3. Podanie nazwy kraju lub miasta zamiast ich mieszkańców lub instytucji i odwrotnie (cała Polska wita papieża zamiast Polacy witają papieża, Warszawa walczy zamiast warszawiacy walczą).
  4. Podanie symbolu w miejsce zjawiska (lub rzeczy), które ten symbol reprezentuje (zdobyć wieniec laurowy zamiast zdobyć zwycięstwo, pretendent do tronu zamiast pretendent do roli króla).
  5. Podanie własności zamiast właściciela (na balu było pełno fraków zamiast na balu było pełno mężczyzn ubranych we fraki).
  6. Podanie jednych przedmiotów zamiast innych, ale mających z nimi jakiś związek przyczynowy (pogasły okna zamiast pogasły światła w oknach).
  7. Podanie daty zamiast wydarzenia (10 kwietnia był wstrząsem dla polskiej polityki zamiast katastrofa smoleńska była wstrząsem dla polskiej polityki).
  8. Podanie materiału zamiast zrobionego z niego przedmiotu (ryknęły spiże zamiast ryknęły armaty, palenie gum zamiast palenie opon, stół zastawiony porcelaną zamiast stół zastawiony zastawą z porcelany, pić ze szkła zamiast pić ze szklanki).
  9. Podanie całości zamiast części (Ameryka zamiast Stany Zjednoczone).
  10. Podanie jednego zdarzenia w miejsce całej sekwencji zdarzeń (pójść do urn zamiast pójść na wybory, wypełnić głos i wrzucić do urny).
  11. Podanie cechy kategorii zamiast samej kategorii (biali, zamiast ludzi o białej skórze).
  12. Podanie elementu posiadającego określoną cechę zamiast całej kategorii cech (Judasz zamiast zdrajca).
  13. Podanie czynności, którą wykonuje obiekt w miejsce tego obiektu (lot jest opóźniony zamiast samolot odleci z opóźnieniem).
  14. Podanie pojemnika zamiast zawartości albo odwrotnie (zupa stoi na stole zamiast talerz z zupą stoi na stole, idziemy na kieliszek zamiast idziemy na wódkę).
  15. Podanie narzędzia zamiast osoby, która się nimi posługuje (skrzypce grały fenomenalnie zamiast skrzypek grał fenomenalnie).
  16. Podanie kierującego zamiast wykonawców (Bush zaatakował Irak zamiast wojska amerykańskie zaatakowały Irak).
  17. Podanie nazwy miejsca zamiast zjawiska (Hiroszima uświadomiła ludziom okrucieństwo wojny).
  18. Podanie organu zamiast zmysłu (oko spoczęło na pięknej budowli zamiast zobaczyłem piękną budowlę).